Veel Italiaanse ijssalons in Duitsland, Oostenrijk en Nederland worden gerund door families uit het Val di Zoldo en het naburige Cadore. In iets meer dan honderd jaar werd een klein dal van spijkersmeden een thuis van ijsmakers. Mijn eigen familie is er een van.
Van spijker naar ijs
Eeuwenlang leefde het dal van ijzer. De spijkersmeden, de ciodarot, leverden tot in Venetië. Aan het eind van de 19e eeuw maakten fabrieksspijkers het ambacht waardeloos, en veel families moesten het dal verlaten om geld te verdienen.
Hoe smeden ijsmakers werden, is niet helemaal duidelijk. Het verhaal gaat dat de eerste sorbetmaker uit het buurdorp Zoppè kwam en het vak in Venetië had geleerd. Schriftelijke bronnen over ambachtelijk ijs uit het dal zijn er vanaf 1873. Ook suiker speelde een rol: in de 19e eeuw maakten de nieuwe bietsuikerfabrieken suiker voor het eerst goedkoop en voor iedereen betaalbaar. Pas daardoor kon ijs in grote hoeveelheden worden gemaakt en goedkoop worden verkocht.
Met de ijskar over de Alpen
Eerst trokken de mannen 's zomers met ijskarren door de straten van Oostenrijk en Duitsland en kwamen in de herfst terug. Na de Eerste Wereldoorlog ontstonden vaste ijssalons. In de jaren dertig waren er al tientallen ijssalons van Zoldanen in Oostenrijk, Duitsland, Nederland en Polen. Na de Tweede Wereldoorlog volgde de grote emigratie naar de Duitstalige landen. In 1969 richtten de ijsmakers in Frankfurt am Main hun vereniging Uniteis op.
Een leven in twee landen
Typisch voor de ijsmakers is het ritme: van februari of maart tot de herfst staat de familie in de ijssalon in het noorden, in de winter gaat ze terug naar het dal. De kinderen groeien vaak tweetalig op en gaan nu eens hier, dan weer daar naar school. Daarom staan in Zoldo 's zomers veel huizen leeg en lopen ze in de winter weer vol, en daarom spreken zoveel mensen in het dal Duits.
Tip: de ijsbeurs in Longarone
Vlak bij de ingang van het dal vindt in Longarone elk jaar eind november of begin december de Mostra Internazionale del Gelato Artigianale (MIG) plaats, een van de oudste beurzen voor ambachtelijk ijs, sinds begin jaren zestig. Hier ontmoeten de ijsmakersfamilies elkaar voor het nieuwe seizoen. De data staan bij Longarone Fiere.
Kort gevraagd
- Waarom komen zoveel ijsmakers uit het Zoldodal?
- Toen eind 19e eeuw de spijkerhandel instortte, emigreerden veel families en werden ijsmaker. Het vak gaven ze door in de familie en in het dal.
- Hoe weet ik of mijn ijssalon uit Zoldo komt?
- Gewoon vragen. Veel families vertellen er graag over.
- Waar kan ik meer te weten komen?
- Op onze pagina Geschiedenis, in het museum van ijzer en spijkers in Forno di Zoldo en op de ijsbeurs in Longarone.
Grote kans dat ook de ijssalon bij jou om de hoek zijn wortels in het Zoldodal heeft. Dan is een bezoek de moeite waard, in de zomer en in de winter: ontdek het dal.