Niewiele dolin w Dolomitach ma tak niezwykłą historię. Przez stulecia Val di Zoldo żyła z żelaza. Gdy ten interes upadł, mieszkańcy wyemigrowali i stali się lodziarzami Europy.
Rzymianie pod Civettą
Najstarsze ślady w dolinie są wykute w skale. Na północnych zboczach Civetty nad Pecol, w Val de le Ziolere, zachowały się rzymskie inskrypcje z II lub III wieku naszej ery. Wyznaczały granicę między terytoriami Bellunum, dzisiejszego Belluno, i Iulium Carnicum, dzisiejszego Zuglio we Friuli. W dolinie nazywa się je po prostu „Scritte Romane”. Ścieżka prowadzi z Pecol w stronę schroniska Coldai aż do skalnej ściany. Dokładną drogę najlepiej sprawdzić w biurze turystycznym Val di Zoldo.
Pod lwem świętego Marka
Od 1404 roku do upadku republiki w 1797 roku dolina należała do Wenecji. Dla miasta na lagunie była podwójnie cenna: z lasów pochodziło drewno, między innymi dla Arsenału, wielkiej weneckiej stoczni, a z kuźni pochodziło żelazo. Po wojnach Ligi z Cambrai (od 1508 roku) dolina przeżywała okres dobrobytu.
Nawet słynne gondole mają związek z naszą doliną. Wielu weneckich szkutników, tzw. squerarioli, było góralami z Cadore i doliny Zoldo, którzy umieli pracować w drewnie. Widać to do dziś w Squero di San Trovaso w dzielnicy Dorsoduro, jednej z najstarszych stoczni gondoli w mieście, z XVII wieku: drewniany dom warsztatowy z balkonami przypomina bardziej dom w Dolomitach niż wenecki pałac.
Po upadku Wenecji rządy francuskie i austriackie zmieniały się na przemian; na koniec dolina należała do habsburskiego Królestwa Lombardzko-Weneckiego. W 1866 roku, razem z resztą Wenecji Euganejskiej, weszła w skład Królestwa Włoch.
Dolina kowali
Mówi o tym już nazwa głównej miejscowości: Forno di Zoldo znaczy „piec Zoldo”. Od średniowiecza w dolinie wydobywano i wytapiano rudę. W późnym średniowieczu miało tu działać siedem lub osiem pieców, później już tylko trzy. Również nazwy takie jak Fusine (od „fucina”, kuźnia) opowiadają tę historię.
Gdy zamknięto wielkie piece w Fusine, Forno i na końcu w Dont, rzemieślnicy wyspecjalizowali się w drobnych wyrobach z żelaza, przede wszystkim w gwoździach. Tak powstał zawód ciodarot, kowala gwoździ. Wprawny kowal miał wykuwać do 500 gwoździ do butów dziennie. Gwoździe z Zoldo trafiały do kadłubów statków, na dachy i do podeszew, a wiele z nich do Wenecji.
W drugiej połowie XIX wieku mistrzowie i kowale zjednoczyli się jeszcze raz w „Società Industriale Zoldana”. Ale z maszynowymi gwoździami z nowych fabryk nie mieli szans. Powódź z 1890 roku mocno uderzyła w warsztaty nad Maè, a wielka powódź z listopada 1966 roku ostatecznie zakończyła obróbkę żelaza.
Jak ciężkie było życie górników, pokazuje opuszczona wieś Arsiera na Col Dur. Wydobywano tam rudy ołowiu i cynku; dziś w lesie stoją tylko ruiny, do których prowadzi krótki spacer.
Wskazówka: Muzeum Żelaza i Gwoździ
W dawnym Palazzo del Capitaniato w Forno di Zoldo Museo del Ferro e del Chiodo pokazuje narzędzia, gwoździe i historię kowali. Kto chce zobaczyć rzemiosło na żywo, znajdzie w Pralongo zachowaną zabytkową kuźnię. Godziny otwarcia warto sprawdzić wcześniej.
Lodziarze z doliny Zoldo
Gdy pod koniec XIX wieku handel gwoździami upadł, wiele rodzin musiało szukać szczęścia gdzie indziej. Wielu zostało lodziarzami. Jak to się dokładnie zaczęło, nie jest do końca jasne. Opowiada się, że pierwszy sprzedawca sorbetów pochodził z sąsiedniego Zoppè i nauczył się fachu w Wenecji. Pisemne wzmianki o rzemieślniczej produkcji lodów w dolinie pochodzą z 1873 roku. Swoją rolę odegrał też cukier: w XIX wieku nowe cukrownie buraczane po raz pierwszy uczyniły go tanim i dostępnym dla wszystkich. Dopiero dzięki temu lody można było robić w dużych ilościach i sprzedawać tanio.
Najpierw mężczyźni latem jeździli z wózkami z lodami po ulicach Austrii i Niemiec. Po pierwszej wojnie światowej powstał z tego prawdziwy zawód: w latach 30. istniały dziesiątki lodziarni prowadzonych przez ludzi z Zoldo w Austrii, Niemczech, Holandii i Polsce. Po drugiej wojnie światowej nastąpiła wielka emigracja do krajów niemieckojęzycznych. W 1969 roku lodziarze założyli we Frankfurcie nad Menem swoje stowarzyszenie Uniteis.
Do dziś wiele rodzin z doliny spędza wiosnę i lato w swojej lodziarni w Niemczech, Austrii lub Holandii, a zimą wraca do domu.
Cała historia lodziarzy: Lodziarze →
Oś czasu
- II/III w. n.e.Rzymskie inskrypcje graniczne pod Civettą.
- ŚredniowieczeWydobycie rudy i wytop żelaza w dolinie, kilka pieców.
- 1404–1797Dolina należy do Republiki Weneckiej. Drewno i żelazo trafiają na lagunę.
- 1857John Ball wchodzi na Monte Pelmo, jeden z pierwszych zdobytych wielkich szczytów Dolomitów.
- 1866Dolina wchodzi w skład Królestwa Włoch.
- 1873Pierwsze pisemne wzmianki o rzemieślniczej produkcji lodów.
- 1890Powódź niszczy kuźnie nad Maè.
- 1963Katastrofa zapory Vajont niszczy Longarone u wejścia do doliny.
- 1966Wielka powódź kończy obróbkę żelaza.
- 1969Założenie stowarzyszenia lodziarzy Uniteis we Frankfurcie.
- 1972W Forno di Zoldo powstaje klub hokejowy USG Zoldo.
- Lata 90.Złota epoka hokeja w Zoldo: trzy razy w najwyższej lidze włoskiej, w międzyczasie w czołówce drugiej ligi.
- 2009Dolomity zostają wpisane na listę UNESCO. Mniej więcej w tym czasie lodowisko w Soccampo traci dach.
- 23 lutego 2016Forno di Zoldo i Zoldo Alto łączą się w gminę Val di Zoldo.
- Jesień 2026Lodowisko dostaje nowy dach i ma zostać ponownie otwarte.
Dolina na lodzie
Do najnowszej historii doliny należy też hokej na lodzie. Klub USG Zoldo powstał w 1972 roku w Forno di Zoldo i przeżył swoją złotą epokę w latach 90.: trzy razy ta mała górska dolina grała w najwyższej lidze włoskiej, a w międzyczasie należała do czołówki drugiej ligi. Cała historia jest na stronie Hokej na lodzie.
Gmina dzisiaj
Od 2016 roku dawne gminy Forno di Zoldo i Zoldo Alto tworzą gminę Val di Zoldo z siedzibą w Fusine. Ma ona około 142 km² powierzchni i niecałe 3000 mieszkańców, a ich liczba spada. Małe Zoppè di Cadore u stóp Pelmo jest osobną gminą, ale kulturowo należy do regionu Zoldo.